المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٧٠ - اذا و حكم آن

ترجمه و شرح‌

مصنف گويد:

اگر اسم جارى مجراى « اذ » پيش از فعل معرب يا مبتداء واقع شد معرب مى‌باشد و در عين حال اگر كسى آنرا مبنى قرار داد نبايد وى را بكذب نسبت داد.

شارح گويد:

مقصود اينست كه در اسم جارى مجراى « اذ » كه قبل از فعل معرب همچون فعل مضارع يا پيش از مبتداء قرار گيرد دو قول مى‌باشد:

الف: رأى بصريّون.

ايشان معتقدند اسم مزبور در ايندو مورد واجب است معرب استعمال شود مانند آنچه در آيه شريفه وارد شده:

هذا يوم ينفع الصّادقين صدقهم.

( اين روزى است كه راستگوئى راستگويان براى ايشان نافع مى‌باشد).

شاهد در « يوم » است كه قبل از فعل مضارع يعنى « ينفع » قرار گرفته فلذا معرب خوانده شده چه آنكه مرفوع است تا خبر باشد براى « هذا ».

ب: قول كوفيّون.

ايشان مى‌گويند جايز است اسم سابق الذكر مبنى نيز استعمال شود و مصنّف نيز رأى ايشان را اختيار كرده و گفته است:

و من بنى فلن يفنّدا.

( يعنى كسى كه آنرا مبنى بداند نبايد بكذب نسبت داده شود).

و بهر صورت مدرك كوفيّون قرائت نافع در همين آيه شريفه است كه:

هذا يوم ينفع الصادقين صدقهم، بفتح « يوم » قرائت شده چه آنكه هيچ وجهى براى فتحه دادن « يوم » وجود ندارد مگر همين جهتى كه كوفيّون گفته‌اند.

اذا و حكم آن‌

پس از آن مصنّف مى‌گويد:

ادباء لازم شمرده‌اند كه « اذا » به جمله فعليّه اضافه شود مانند: هن اذا اعتلا.

شارح گويد:

مقصود اينست كه « اذا » فقط به جمله فعليّه اضافه ميشود مانند:

هن اذا اعتلا (زمانيكه او تكبّر نمود تو تواضع كن).